Historia

Ratujmy kościół św. Katarzyny. Ocalone dziedzictwo.

Dawny kościół i klasztor reformatów obecnie kościół Rektoralny p.w. św.Katarzyny Aleksandryjskiej

Kościół Rektoralny p.w. św. Katarzyny należał niegdyś do założenia klasztornego OO Reformatów pod wezwaniem św. Piotra Alkantary. W świadomości mieszkańców miasta funkcjonuje jako kościół szkolny, przez wiele lat ukryty między terenem ogrodu zoologicznego-przeniesiony 22lipca 1980 a budynkiem Akademii Zamojskiej. 200 lat temu miała miejsce kasata klasztoru reformatów, wyburzenie murów klasztoru i przeznaczenie budynku światyni na cele świeckie.

W roku 1922 -100 lat temu kościół został odzyskany. Nowy rozdział historii kościoła dopisał okres wojny i okupacji.

We wrześniu 1939 roku był w podziemiach kościoła przechowywany obraz Jana Matejki Hold Pruski,

a po zamknięciu kolegiaty-dziś katedry przez Niemców było tu jedyne miejsce kultu w Zamościu.

Pod koniec lat 80-tych dokładne badania kościoła wykazały realne zagrożenie katastrofy budowlanej. Wydano nakaz zamknięcia kościoła. Pojawiły się głosy aby nie tylko ratować to co zachowało się mimo zmiennych kolei losu budynku, ale przywrócić dawną świetność i zrekonstruować założenia klasztoru. Realizacja tego zamierzenia dałaby w efekcie uporządkowanie ważnego fragmentu miasta, od drogi lubelskiej i wypełniłoby pustkę w panoramie od strony północno-wschodniej.

Pierwsze staranie o osiedlenie się zakonu reformatów w Zamościu podjął ordynat Tomasz Zamojski. Historyk zakonu o. A Koralewicz zapisał, że Tomasz Zamojski ciężko zachorował podczas pobytu w Warszawie w roku 1635. O północy gdy był bliski skonania, usłyszał dźwięk sygnaturki z pobliskiego kościoła św. Antoniego, chory dowiedziawszy się, że jest to wezwanie na Jutrznię w pobliskim klasztorze poprosił o modlitwę w swojej intencji, przyszła poprawa zdrowia. W podzięce obiecał sprowadzić reformatów do Zamościa.

W roku 1674 franciszkanie reformaci przybywają do Zamościa. Pierwsza kaplica została poświęcona w drugą niedzielę po Zielonych Światkach, przez bp. Mikołaja Świrskiego. Kamień węgielny pod budowę kościoła został poświęcony 1680 roku. Projekt klasztoru autorstwa Jana Michała Linka został zatwierdzony przez władze zakonu.

W dniu 26 maja 1686 kościół pod wezwaniem św. Piotra z Alkantary został poświęcony przez biskupa Święcickiego. Ołtarz główny otrzymał wezwanie Krzyża Świętego, a ołtarze w nawach bocznych Niepokalanego Poczęcia po stronie Ewangelii, św. Franciszka po stronie epistoły. Wszystkich ołtarzy było siedem, oprócz wspomnianych wcześniej były jeszcze św. Antoniego, św. Anny, św. Barbary i św. Piotra Alkantary. W klasztorze mieszkało 12 zakonników. Reformaci pełnili misję duchowa na terenie miasta, krzewili religijność, prowadzili misje, a z racji bliskości Akademii prowadzili działalność naukową. Byli kaznodziejami w kolegiacie. Posiadali bibliotekę, wzbogaconą o księgozbiór bp Jana Szaniawskiego, który został pochowany w podziemiach kościoła.

W roku 1772 po pierwszym rozbiorze Zamość znalazł się w granicach cesarstwa Austrii. Reforma przeprowadzona przez cesarza Józefa II doprowadziła do kasaty zakonu w 1806 roku. W lutym 1821roku po klasztorze już nie było śladu, kościół zamieniono na magazyn, teatr miejski, kino.

Walka społeczeństwa zamojskiego o odzyskanie kościoła dla potrzeb kultu odniosła pozytywny skutek. Przejęcie budynku przez władze kościelne wyznaczono na 18 lipca-piątek 1922 roku. Prace remontowe i wyposażanie wnętrza trwały kilka lat. Odkryto okna w nawie, zamurowano okna i dzwi po zastanych zmianach, Przywrócono pierwotny wygląd prezbiterium. Wybudowano chór muzyczny. We wnętrzu znalazły się ołtarze dar młodzieży szkół rzemieślniczych. W ołtarzu głównym umieszczono obraz św. Katarzyny przed Madonną z Dzieciątkiem Jezus, z nieistniejącego kościoła na przedmieściu lubelskim, który został zburzony w 1807 roku i był przechowywany w kolegiacie. W roku 1938 sprowadzono relikwie św. Andrzeja Boboli. Główne uroczystości odbyły się w dniach 7 i 8 września 1938 r. Relikwie przywieziono od strony Lublina do kościoła garnizonowego a następnie do kolegiaty. O godz.1.00 procesja przeszła z kolegiaty na rynek wielki, skąd po nabożeństwie wniesiono relikwie do kościoła św. Katarzyny, gdzie trwała adoracja do godz.6.00.

W 1998 roku odzyskano teren wokół świątyni, 2008 roku zakończono remont kościoła, a rok później kościół ponownie poswiecono. Uroczystościom przewodniczył bp Wacław Depo.

W dniu 12 września 2018 roku rozpoczęła się odbudowa budynku klasztoru.

Historia kościołów św. Katatrzyny w Zamościu

Dawny kościół klasztorny reformatów, pod wezwaniem św. Piotra z Alkantary został ufundowany w 1674 roku przez Hieronima Żaboklickiego. Pierwsza kaplica zlokalizowana w budynku zaadaptowanym na ten cel, została poświęcona w 1674 roku przez biskupa Mikołaja Świrskiego. Kamień węgielny pod budowę nowego kościoła był poświęcony w 1680 roku, a pod budowę klasztoru w 1683 roku. W dniu 26 maja 1686 roku, biskup chełmski Stanisław Święcicki dokonał konsekracji świątyni. Autorem projektu założenia klasztornego reformatów w Zamościu był Jan Michał Link. Jednonawowy kościół wraz z przylegającym od zachodu piętrowym klasztorem tworzył zamknięty czworobok z wirydarzem. Założenie klasztorne było otoczone murem ze stacjami Drogi Krzyżowej. Ołtarz główny pod wezwaniem Krzyża Św. i św. Piotra z Alkantary usytuowano w połowie prezbiterium. Pozostałe ołtarze ustawione we wnękach nawy nosiły wezwania: Niepokalanego Poczęcia NMP, śś. Franciszka, Anny, Antoniego, Barbary i św. Piotra z Alkantary. W kryptach spoczywał m. in. zmarły w 1733 roku bp chełmski Jan Szaniawski oraz zmarły w 1747 roku marszałek wielki koronny, kasztelan krakowski Jan i jego żona Konstancja Mniszchowie. Reformaci prowadzili w Zamościu działalność kaznodziejską i rekolekcyjną w Kolegiacie, a także pracę wydawniczą w dziedzinie teologii i filozofii w Akademii Zamojskiej. Biblioteka klasztorna należała w tym czasie do większych bibliotek zakonnych. Klasztor reformatów w Zamościu został zamknięty w 1806 roku przez rząd austriacki. Zakonników przeniesiono do Chełma. Decyzją austriackich władz zaborczych szaty oraz naczynia liturgiczne i większość księgozbioru po zlikwidowanym konwencie zamojskim przekazano do czynnych klasztorów reformackich. Pozostałe wyposażenie, w tym ołtarze, ambonę, konfesjonały, lichtarze i marmurowe nagrobki sprzedano na licytacji w 1807 roku. Opustoszałe budynki przeznaczono na cele wojskowe. Kościół został znacznie przebudowany, m. in. zlikwidowano szczyty i sygnaturkę, prezbiterium podzielono na trzy kondygnacje, zamurowano okna.
Klasztor zburzono w 1821 roku. Na terenie poklasztornym utworzono plac musztry, a w dawnym kościele kolejno znajdowały się: magazyn, młyn, kuchnia wojskowa, skład węgla, a w latach 1915 - 22 kino - teatr. Starania społeczeństwa Zamościa o odzyskanie kościoła poreformackiego dla potrzeb kultu zakończyły się pomyślnie 18 lipca 1922 roku. Z inicjatywy ks. Kazimierza Czekańskiego rozpoczęto odbudowę kościoła według projektu architekta Edwarda Kranza.

W latach 1926 - 27 dzięki staraniom ówczesnego rektora kościoła ks. Henryka Cybulskiego, został on całkowicie przebudowany i dostosowany do celów kultu. Przywrócono pierwotny układ przestrzenny, wybudowano trójarkadowy chór muzyczny. Wyposażenie wnętrza wykonano w miejscowych warsztatach rzemieślniczych. Rekoncyliacja kościoła pod nowym wezwaniem św. Katarzyny nastąpiła 4 września 1927 roku. W ołtarzu głównym umieszczono obraz patronki, niegdyś znajdujący się w kościele św. Katarzyny na Lubelskim Przedmieściu, zburzonym w 1810 roku. Przed przekazaniem do kościoła poreformackiego, z obrazu, przechowywanego w kolegiacie, zdjęto posrebrzane sukienki, a malowidło poddano konserwacji.

W dniu 8 września 1938 roku, z inicjatywy ks. Wacława Staniszewskiego, sprowadzono do kościoła szkolnego św. Katarzyny relikwie św. Andrzeja Boboli. We wrześniu 1939 roku w podziemiach kościoła był ukrywany przez kilka tygodni obraz Jana Matejki Hołd Pruski. W czasie okupacji, po zamknięciu kolegiaty kościół św. Katarzyny pełnił funkcję kościoła parafialnego.

Po wojnie przez pewien czas nadal był to kościół szkolny, m. in. w roku 1947 ówczesny biskup lubelski Stefan Wyszyński udzielił bierzmowania zamojskim harcerkom. W okresie powojennym dzięki staraniom ks. Mieczysława Michalskiego dobudowano zakrystię oraz uzupełniano wyposażenie w tym tabernakulum, organy i dzwon na sygnaturce.

W roku 1983 kościół św. Katarzyny wpisano do rejestru zabytków wraz z wyposażeniem i drzewostanem w obrębie niewielkiego cmentarza.
Od roku 1990 trwały starania o odzyskanie całości terenu poklasztornego, które zakończyły się powodzeniem w 1993 i 1999 roku. Równocześnie z inicjatywy rektora ks. Zdzisława Ciżmińskiego rozpoczęto remont generalny budowli zagrożonej realną katastrofą budowlaną. Wykonane przy tym badania konserwatorskie umożliwiły odtworzenie pierwotnego wystroju architektonicznego oraz rozpoznanie zasięgu założenia klasztornego. Rekonstrukcję sylwety kościoła wraz z wystrojem elewacji zakończono w roku 1998 według projektu architekta Jana Radzika. Kalwarię na cmentarzu przykościelnym zaprojektował architekt Sebastian Ćwierz. Na miejscu klasztoru powstanie dom rekolekcyjny im. Sługi Bożego Stefana Kardynała Wyszyńskiego. Kościół św. Katarzyny zbudowany jest w stylu barokowym, murowany, jednonawowy, z prezbiterium węższym od nawy. Elewacje dekorowane pilastrami zamknięte są gzymsem koronującym. Budynek nakryty jest dachem dwuspadowym, z sygnaturką nad nawą oraz szczytami wolutowymi od frontu, nad łukiem tęczowym i prezbiterium. Wejście do kościoła poprzedza przedsionek nakryty kopułą. Od zachodu znajduje się zakrystia, od wschodu kruchta z wejściem do dolnej kondygnacji kościoła.

Wyposażenie wnętrza pochodzi głównie z pierwszej połowy XX wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz patronki kościoła z drugiej połowy XVIII wieku, współczesne obrazowi dwie figury aniołów oraz obraz św. Jana Kantego, autorstwa W. Palessy i W. Bartoszewicza z 1929 roku, a także Miłosierdzia Bożego namalowany przez Ł. Bałzukiewicz w 1953 roku. Tabernakulum projektował Adam Klimek w 1954 roku. W ołtarzach bocznych po lewej stronie umieszczono obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej, Niepokalanego Serca NMP i św. Teresy od Dzieciątka Jezus oraz po prawej stronie Serca Jezusowego, św. Józefa i św. Andrzeja Boboli. We wnęce obok tego ołtarza znajduje się relikwiarz i figura św. Andrzeja Boboli. Na ścianie nawy wisi obraz św. Huberta namalowany przez Edwarda Kopcińskiego w 1931 roku. Pod chórem figura MB Fatimskiej, wykonana przez Jana Pastuszka, jako wotum za dwadzieścia lat pontyfikatu papieża Jana Pawła II. We wnętrzu kościoła zwracają także uwagę epitafia i tablice poświęcone osobom i wydarzeniom związanym z historią kościoła św. Katarzyny. Pomnik ku czci profesorów i uczniów szkół zamojskich pomordowanych w czasie II wojny światowej projektował Adam Klimek (1946 rok). Tablicę ufundowaną na pamiątkę bierzmowania zamojskich harcerek w 1947 roku przez biskupa Stefana Wyszyńskiego projektował Bogusław Smyrski (1995 rok). Postać ks. Mieczysława Michalskiego upamiętnia tablica ufundowana w roku 1990, natomiast postać Kazimierza Lewickiego, dyrektora gimnazjum zamojskiego upamiętniono w 1945 roku. Na chórze kościoła znajdują się piętnastogłosowe organy wykonane w firmie braci Biernackich w Krakowie w 1956 roku.
Dzwon na sygnaturce wykonany w pracowni M. Wojtkowskiej w Węgrowie w 1955 roku nosi imiona św. Piotra i św. Stefana. Na cmentarzu przykościelnym od strony północnej wzniesiono w 2000 roku pomnik Krzyż Katyński według projektu Bogusława Smyrskiego.

Rozpoczęte po odzyskaniu kościoła prace mające na celu przywrócenie jego pierwotnego kształtu, trwają, z przerwami spowodowanymi szczupłością środków finansowych - do dziś. Potrzeby nadal są ogromne, a kapłani i wierni otaczają Darczyńców nieustanną modlitwą. Kościół Św. Katarzyny jest oazą duchową Zamościa. Tu gromadzą się wierni z miasta i okolic na czuwania modlitewne i spotkania ruchów religijnych takich jak: Legion Maryi, Rycerstwo Niepokalanej, Apostolstwo Matki Bożej Patronki Dobrej Śmierci, Wspólnota N. Krwi Chrystusa, III Zakon Franciszkański, Bractwo Szkaplerza Świętego i inne.
 
 
 
Odpusty:
 
1. Św. Katarzyny Aleksandryjskiej - sobota po 25 listopada
2. Św. Andrzeja Boboli - 16 maja